Begraafplaatsen in Sint-Gillis

Sint-Gillis — in het Frans Saint-Gilles — is een dichte, levendige gemeente in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, gelegen tussen het Zuidstation en de groene heuvels van Ukkel. Met meer dan vijftigduizend inwoners op slechts 2,5 vierkante kilometer is Sint-Gillis een van de dichtstbevolkte gemeenten van België, een bruisend stadsdorp vol art-nouveau-erfgoed, internationale restaurants en een kosmopolitisch straatleven dat het tweetalige karakter van Brussel op zijn best belichaamt.

Art nouveau en Victor Horta

Sint-Gillis is de thuisbasis van enkele van de mooiste art-nouveau-architectuur ter wereld. De Horta-woning aan de Amerikaansestraat — de voormalige woning en het atelier van architect Victor Horta, nu het Hortamuseum — is een UNESCO-Werelderfgoedsite en een pelgrimsoord voor architectuurliefhebbers uit de hele wereld. Horta, de grondlegger van de Belgische art nouveau, leefde en werkte in Sint-Gillis en drukte zijn stempel onmiskenbaar op de gemeente. Naast de Hortawoning zijn er tientallen andere art-nouveau-gevels bewaard gebleven die de straten van Sint-Gillis tot een openluchtmuseum maken. Ook architect Ernest Blérot werkte veelvuldig in Sint-Gillis en liet een reeks indrukwekkende woninggevels na langs de Waterloosesteenweg. Het gemeentehuis van Sint-Gillis zelf is een imposant gebouw in Italiaanse renaissancestijl.

Geschiedenis van de begraafplaats: van kerkgrond tot crematorium

De begraafplaats van Sint-Gillis heeft een bewogen geschiedenis die teruggaat tot de vroege Middeleeuwen. In het gehucht Obbrussel, in het begin van de dertiende eeuw, lag de begraafplaats rondom de kerk die gewijd was aan de heilige Gillis — op de plek waar zich nu het Voorplein bevindt. Na de geplande sloop van het kerkgebouw sloot de begraafplaats in 1862 haar deuren voor de eerste keer, om te verhuizen naar de Bosstraat, tussen de Wipstraat en de Gisbert Combazstraat. Opmerkelijk: dit was de eerste gemengde begraafplaats van België — een plek waar gelovigen van verschillende gezindten zij aan zij begraven konden worden, een progressieve keuze voor die tijd.

Het terrein van Kalevoet, dat van 1881 tot 1895 als begraafplaats diende, bleek na veertien jaar totaal ongeschikt. Uiteindelijk verhuisde de begraafplaats naar de huidige locatie aan de Stillelaan, ontworpen door gemeentearchitect Edmond Quétin. Quétin tekende niet alleen de begraafplaats zelf, maar ook de toegangspoort met Etruskische paviljoens en de indrukwekkende onderaardse grafgalerijen die de begraafplaats van Sint-Gillis internationaal bekendheid geven. De grafcultuur bereikte hier rond 1900 haar artistieke hoogtepunt: de negentiende-eeuwse grafgalerijen zijn verrijkt met indrukwekkende funeraire kunst in art-nouveau-stijl.

Het eerste crematorium van België

In 1932 werd onder leiding van architect Louis de Vestel, aan de rand van de begraafplaats van Sint-Gillis, het eerste crematorium van België gebouwd — tot op heden het enige crematorium in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Dit crematorium, nu bijna een eeuw oud, verwerkt nog altijd de crematies van overledenen uit heel Brussel en omgeving. De aanwezigheid van dit unieke monument aan de rand van de begraafplaats maakt Sint-Gillis tot een bijzonder knooppunt in de Belgische begrafeniscultuur. De begraafplaats van Sint-Gillis is niet alleen een stille rustplaats, maar ook een monument van funeraire architectuur en kunst. Wie door de lanen wandelt, passeert art-nouveau-grafmonumenten, familiegrafkelders en bronzen sculpturen die de rijkdom en diversiteit van de Brusselse begrafeniscultuur rond 1900 weerspiegelen — een tijdperk waarin de dood met net zoveel artistieke aandacht werd omgeven als het leven zelf, in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.

• Gemeente: Sint-Gillis (Saint-Gilles)
• Gewest: Brussels Hoofdstedelijk Gewest
• Bijzonderheid: eerste gemengde begraafplaats van België (1862); eerste en enige crematorium van Brussel (1932, nog in gebruik)
• Architecturaal erfgoed: onderaardse grafgalerijen, Etruskische toegangspoort (architect Quétin), art-nouveau-grafmonumenten
• Victor Horta Museum: UNESCO-Werelderfgoed op loopafstand