Begraafplaatsen in Den Nul

Den Nul is een klein dorp in de gemeente Olst-Wijhe, gelegen in de provincie Overijssel aan de oever van de IJssel, halfweg tussen Deventer en Zwolle. Het dorp is bescheiden van omvang maar draagt een opvallend rijke historische lading die ver uitstijgt boven zijn geringe inwoneraantal. Den Nul maakt deel uit van de bredere leefgemeenschap van Olst-Wijhe, een gemeente die in 2001 ontstond door de samenvoeging van de voormalige gemeenten Olst en Wijhe. Het landelijk karakter van Den Nul is kenmerkend voor het Sallandse rivierengebied: open polders, lage horizonnen, de geur van kleigrond en de altijd aanwezige nabijheid van de IJssel.

Den Nul is bijzonder bekend om de Joodse begraafplaats die er te vinden is — een kleine maar historisch buitengewoon betekenisvolle begraafplaats die door kenners wel wordt aangeduid als de meest vergeten Joodse begraafplaats van Nederland. De begraafplaats, gelegen tussen de huizen aan de Beukenweg, dankt haar eigenaardigheid aan de uitbreiding van het dorp met een woonwijk: wat ooit aan de rand van het dorp lag, bevindt zich nu ingesloten door nieuwbouw. Op het terrein staat nog slechts één grafsteen, die de herinnering bewaart aan Marianne Zendijk-van Spiegel, die er in 1914 werd begraven. Het is onduidelijk wanneer de begraafplaats precies werd aangelegd en hoeveel overledenen er ooit zijn bijgezet.

De Joodse gemeenschap die van deze begraafplaats gebruik maakte, behoorde tot de Joodse gemeente van Deventer. Joodse families woonden al meer dan tweehonderd jaar in de dorpen rondom Deventer, waaronder Den Nul en omgeving. Zij leefden in Olst-Wijhe als landbouwers, handelslieden en ambachtslui — volledig verweven met het dorp maar ook in stand houdend van hun eigen tradities en begraafplaatsen. Het feit dat er slechts één grafsteen bewaard is gebleven, spreekt boekdelen over de kwetsbaarheid van dit erfgoed en de stilte die de Jodenvervolging heeft achtergelaten.

Aan het begin van de eenentwintigste eeuw namen buurtbewoners het initiatief om de Joodse begraafplaats te renoveren en het onderhoud te verzorgen. Met steun van de gemeente werd het terrein omheind en opgeknapt. De Nederlands-Israëlietische Kerkgenootschap plantte ter ere van de betrokken buurtbewoners een boom in het vredeswoud in Israël — een symbolisch gebaar van dankbaarheid en herinneringscultuur. Dit buurtsinitiatief toont hoe ook kleine gemeenschappen grote verantwoordelijkheid kunnen nemen voor het bewaren van historisch erfgoed.

Naast de Joodse begraafplaats heeft Den Nul een directe band met de gemeentelijke begraafplaats van Olst: op 11 augustus 1924 opende de gemeente Olst een nieuwe algemene begraafplaats in Den Nul, die sindsdien als rustplaats dient voor bewoners uit de omliggende dorpen. Den Nul is daarmee zowel een levend dorp als een plek van bezinning en herdenking — diep verbonden met de agrarische, religieuze en sociale geschiedenis van Olst-Wijhe en de provincie Overijssel.