Begraafplaatsen in De Pol

De Pol is een buurtschap in de gemeente Steenwijkerland, gelegen in de provincie Overijssel, ten zuidoosten van Willemsoord. Met een oppervlakte van ruim twee vierkante kilometer en circa 260 inwoners is De Pol een kleine maar historisch opmerkelijke nederzetting, waarvan de oorsprong onlosmakelijk is verbonden met de sociale en armoedebestrijdingsgeschiedenis van de negentiende-eeuwse Nederlandse Staat. De naam is geen toeval: zij verwijst rechtstreeks naar de zogenaamde Jodenpol, een afzonderlijke woonwijk die aan het begin van de negentiende eeuw werd ingericht voor Joodse kolonisten als onderdeel van de grotere armoedekolonies die de Maatschappij van Weldadigheid in dit deel van Overijssel stichtte.

De Maatschappij van Weldadigheid, opgericht in 1818 door generaal Johannes van den Bosch, zag in de inrichting van landbouwkolonies een middel om de massale stedelijke armoede te bestrijden. Arme stadsbewoners — daklozen, bedelaars en behoeftigen — werden naar de ontginningskolonies gestuurd om land te bewerken, zichzelf te voorzien en bij te dragen aan de samenleving. In de regio rondom Steenwijk verrezen vier van zulke kolonies, waaronder Willemsoord. Als uitloper van die beweging werd een aparte nederzetting gecreëerd voor Joodse gezinnen: de Jodenpol, die later kortweg De Pol zou worden genoemd.

Tussen 1830 en 1890 kende De Pol een levendige Joodse gemeenschap. Op haar hoogtepunt, omstreeks 1845, telde de nederzetting meer dan 160 Joodse inwoners, verspreid over 64 familieverbanden en in totaal 507 gedocumenteerde gemeenteleden. In 1838 werden er zowel een school als een synagoge opgericht, en werd een rabbijn aangesteld om de geestelijke verzorging van de gemeenschap op zich te nemen. De periode tussen 1838 en 1876 was de bloeitijd van deze kleine maar hechte gemeenschap in de venen van Overijssel. In 1885 werd de formele Joodse gemeente echter ontbonden, na een geleidelijke uitstroom van bewoners die betere economische kansen elders zochten.

Wat overblijft als stille getuige van dit bijzondere hoofdstuk is de Joodse begraafplaats aan de rand van De Pol — de enige tastbare herinnering aan de honderden mensen die hier eens woonden, werkten en geloofden. Een van de nog leesbare grafstenen draagt de Hebreeuwse inscriptie: 'De kleine en de grote is daar; en de knecht vrij van zijn heer' — woorden ontleend aan het boek Job, die iets zeggen over de troost die de dood biedt aan wie in het leven zwaar werd belast. Die begraafplaats is meer dan een rustplaats: zij is een monument voor een vergeten gemeenschap, een plek die de herinnering levend houdt aan de Joodse pioniers van De Pol.

Het moderne De Pol is een rustige buurtschap, gekenmerkt door vakantieverblijven en campings die de omringende natuur van de Kop van Overijssel als uitvalsbasis gebruiken. Wandelaars en fietsers verkennen de wijde poldergebieden, de voormalige veengronden en de omringende dorpen als Willemsoord en Sint Jansklooster. De Pol valt bestuurlijk onder Steenwijkerland en is lid van het buurtbelangencollectief Dorpsbelang Willemsoord, De Pol en Ronde Blesse. De begraafplaats van De Pol is een plek van stilte en betekenis, een stille herdenkingsplek in de uitgestrektheid van Overijssel.